Artykuł dostępny jedynie na tej stronie ArtJapan, luty 2005

Inspiracją do tego artykułu było kilkanaście e-maili, jakie otrzymałem w sprawie habaki. Większość korespondentów pytała, jakie motywy zdobnicze były stosowane, dlaczego najczęściej spotyka się motyw "padającego deszczu", z czego były zrobione etc. Przedmiot jest bardzo ciekawy i, jak wiadomo, niezbędny w oprawie miecza. Jest to wystarczający powód, aby napisać te parę uwag.
Pominę szczegóły podstawowe związane z tym gdzie habaki ma miejsce na mieczu czy w jaki sposób opiera się na nasadach. Normalnie, większość kolekcjonerów i hobbystów domaga się kategoryzacji przedmiotu, bo to znacznie ułatwia przyswajanie wiedzy i powoduje, że sprawy trudne stają się jasne. Spróbuję to zrobić.

Pierwszy podział to materiał.
Ze znanych mi materiałów pojawiają się 2 grupy: drewno i metal. Czasami, w bardzo szczególnych przypadkach, kiedy cała saya jest wykonana np. z kości słoniowej, habaki bywało również wykonane z kości. Okres kiedy saya z kości słoniowej była bardzo modna to XIX wiek.
Habaki drewniane są zwykle stosowane w przypadku, gdy miecz jest oprawiony w surową pochwę, shirasaya. Gwoli prawdy, znakomita większość mieczy w shirasaya ma habaki metalowe, ale jeśli już się przydarzy spotkać habaki drewniane to wyłącznie w shirasaya.

Jeśli chodzi o metale to pojawiają się znacznie szersze możliwości.
W odniesieniu do metalu możliwości są następujące:
- miedź ( łącznie ze "starą" miedzią, stopami itd.)
- żelazo, stal (niezbyt często spotykane)
- srebro (łącznie ze stopami z innymi metalami)
- złoto (jeśli występuje to zwykle w prawie czystej postaci)
- nakładanie na habaki z jednego metalu (miedź, stopy), folii z innego metalu np. srebra lub złota
- pokrywanie habaki, zwykle wykonanego z miedzi, innymi metalami przy użyciu technik napylania lub galwanizacji

Kolejny podział jest związany z konstrukcją.
Zasadniczo rozróżnia się 2 typy: jednoczęściowe i dwuczęściowe. Na załączonych zdjęciach przedstawiam oba typy i różnice są doskonale widoczne. Habaki dwuczęściowe było zrobić trudniej wobec czego są rzadziej spotykane, a tym samym i cenniejsze. To, co do tej pory napisałem dotyczy jedynie opraw na mieczach japońskich. Inne konstrukcje były stosowane w szczególnych przypadkach broni np. drzewcowej. Ilość rozwiązań technicznych była w takich przypadkach bardzo duża.

Habaki powinno być wykonane dokładnie, powinno idealnie pasować do kształtu głowni, ale często habaki pochodzące "z odzysku" dopasowywano do głowni i wtedy już taką precyzję było trudno uzyskać, chociaż spełniało swoją funkcję. Spośród wszystkich metalowych elementów opraw miecza habaki było chyba najskromniejszym detalem. Byli wszakże artyści, którzy specjalizowali się w wytwarzaniu habaki i chociaż bardzo rzadko, to można spotkać habaki sygnowane.

Na zdjęciach powyżej to najbardziej klasyczne przykłady habaki składającego się z dwóch części.

Dwuczęściowy element w dolnym lewym rogu to szczególny rodzaj mekugi, kołeczka służącego do osadzenia rękojeści na głowni.

Miedziane habaki pokryte złotą folią.

Dwuczęściowe habaki. Jedna część wykonana z pełnego srebra a druga, ze znakiem mon (herb rodziny samurajów), wykonana z mosiądzu. Ten herb był używany przez wiele rodzin a jego motyw jest opisywany jako "kształt diamentu". Po japońsku hishi-gata. Herbów z "diamentami" używały tak znane rodziny jak: Goto, Takeda, Yonekura i inne.

Na tym zdjęciu przedstawiono tanto wykonane przez Yoshimitsu. Habaki wykonano z pełnego srebra z buddyjskimi motywami swastyki, znaku Słońca.

Habaki jednoczęściowe, wykonane z miedzi, z herbem rodzinnym. To mon bardzo słynnego klanu Shimazu z miejscowości Kagoshima w prowincji Satsuma, na wyspie Kiusiu. Sam kształt tego monu nazywa się Kutsuwa, czyli "końska uzda". Takie kółko z krzyżem w środku było używane w konstrukcji końskich uzd. Jest to również dość popularny motyw w tsubach sukashi (ażurowych).

/-/ Henryk Socha, Warszawa